ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಾಂತರ ಎನ್ನುವುದು ಪದೇ ಪದೇ ಚರ್ಚೆಗೆ ಬರುವ ವಿಷಯ. ಚುನಾವಣೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪಕ್ಷದ ಸಿದ್ಧಾಂತ, ಜನಪರ ನಿಲುವು ಮತ್ತು ಭರವಸೆಗಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮತ ಕೇಳುವ ನಾಯಕರು, ಆಯ್ಕೆಯಾದ ನಂತರ ಬೇರೆ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಕೇವಲ ಸರ್ಕಾರಗಳ ಸ್ಥಿರತೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಜನರು ನೀಡಿದ ಮತದ ಮೌಲ್ಯವೂ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದವರೆಗೆ ನಡೆದ ಹಲವು ಘಟನೆಗಳು ಈ ಕಾನೂನಿನ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿವೆ.ಪಕ್ಷಾಂತರ ತಡೆಯಲು ಬಂದ ಕಾನೂನು, ಹಲವೊಮ್ಮೆ ಪಕ್ಷಾಂತರಕ್ಕೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆಯೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಂದು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಕೇಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಾಂತರ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆಯ ಉದ್ದೇಶ, ಅದರ ಮಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.
– ಗುರುರಾಜ್ ದೇಸಾಯಿ
ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಾಂತರ ಎನ್ನುವುದು ಹೊಸ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದು ಇಂದು ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ತಂತ್ರವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ನೈತಿಕತೆಯ ಮೇಲಿನ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ. ಜನರು ಒಂದು ಪಕ್ಷದ ಸಿದ್ಧಾಂತ, ನೀತಿ ಮತ್ತು ಭರವಸೆಗಳನ್ನು ನಂಬಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಅಧಿಕಾರ, ಹುದ್ದೆ ಅಥವಾ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರುವಾಗ ಜನಮತಕ್ಕೆ ಅವಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಂದದ್ದೇ ಪಕ್ಷಾಂತರ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆ.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ| ಮತದಾರರಿಗೆ ಬೆದರಿಕೆ ಆರೋಪ: ತನಿಖೆಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದ ಇ.ಸಿ
1967ರಲ್ಲಿ ಹರಿಯಾಣದ ಶಾಸಕ ಗಯಾ ಲಾಲ್ ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬಾರಿ ಪಕ್ಷ ಬದಲಾಯಿಸಿದ ಘಟನೆ ದೇಶದ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಚರ್ಚೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. “ಆಯಾ ರಾಮ್, ಗಯಾ ರಾಮ್” ಎಂಬ ಪದಪ್ರಯೋಗ ಅಂದಿನಿಂದಲೇ ಪಕ್ಷಾಂತರ ರಾಜಕೀಯದ ಸಂಕೇತವಾಯಿತು. ಶಾಸಕರು ಹಣ, ಹುದ್ದೆ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಪಕ್ಷ ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ಸರ್ಕಾರಗಳ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿತು. ಜನರ ಮತದ ತೀರ್ಪೇ ಅಸ್ಥಿರವಾಗುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು.
ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲೇ 1985ರಲ್ಲಿ ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ನೇತೃತ್ವದ ಸರ್ಕಾರ 52ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮೂಲಕ ಸಂವಿಧಾನದ 10ನೇ ಅನುಸೂಚಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಪಕ್ಷಾಂತರ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು. ಇದರ ಉದ್ದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು, ಅದು ಏನೆಂದರೆ.., ಜನರ ವಿಶ್ವಾಸದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ದೊರಕಿದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು, ಸರ್ಕಾರದ ಸ್ಥಿರತೆ ಉಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ದ್ರೋಹವನ್ನು ತಡೆಯುವುದು.
ಆದರೆ ನಾಲ್ಕು ದಶಕಗಳ ಬಳಿಕ ನೋಡಿದರೆ, ಈ ಕಾನೂನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಪಕ್ಷಾಂತರ ತಡೆಯಿತೇ? ಅಥವಾಪಕ್ಷಾಂತರವನ್ನೇ ಕಾನೂನುಬದ್ಧಗೊಳಿಸುವ ಮಾರ್ಗವಾಯಿತೇ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕಾಡುತ್ತಲೇ ಇದೆ.
ಕಾನೂನು ಏನು ಹೇಳುತ್ತದೆ?
ಪಕ್ಷಾಂತರ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಒಬ್ಬ ಶಾಸಕ ಅಥವಾ ಸಂಸದ ತನ್ನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರೆ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡರೆ, ಅವನನ್ನು ಅನರ್ಹನೆಂದು ಘೋಷಿಸಬಹುದು. ಜನರು ಒಂದು ಪಕ್ಷದ ಚಿಹ್ನೆ, ಅದರ ನೀತಿ ಮತ್ತು ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ನಂಬಿ ಮತ ಹಾಕಿರುವುದರಿಂದ, ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಆ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದು ಈ ಕಾನೂನಿನ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಜನರ ಮತದ ಗೌರವವನ್ನು ಉಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಇದರ ಮೂಲ ಆಶಯವಾಗಿದೆ.
ಒಬ್ಬ ಸದಸ್ಯ ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಸದಸ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸ್ವಯಂ ಬಿಟ್ಟರೆ, ಅವನು ಅನರ್ಹನಾಗಬಹುದು. ಇದು ಕೇವಲ ಲಿಖಿತ ರಾಜೀನಾಮೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ; ಪಕ್ಷದ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದು, ಬೇರೆ ಪಕ್ಷದ ಪರವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಪಕ್ಷದ ನಿಲುವಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನೂ ಸದಸ್ಯತ್ವ ತ್ಯಜಿಸಿದಂತೆ ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು. ಅದೇ ರೀತಿ ಪಕ್ಷದ ಸೂಚನೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಮತ ಚಲಾಯಿಸಿದರೂ (ವಿಪ್ ಉಲ್ಲಂಘನೆ) ಅಥವಾ ಮತದಾನದಿಂದ ದೂರ ಉಳಿದರೂ ಅನರ್ಹತೆ ಅನ್ವಯಿಸಬಹುದು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸರ್ಕಾರದ ವಿಶ್ವಾಸಮತದಂತಹ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾಗಿ ಗೆದ್ದವರು ನಂತರ ಯಾವುದಾದರೂ ಪಕ್ಷ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಅದು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತ ಸದಸ್ಯರು ಕೂಡ ನಿಗದಿತ ಅವಧಿಯ ನಂತರ ಪಕ್ಷ ಸೇರಿದರೆ ಅನರ್ಹರಾಗಬಹುದು. ಈ ನಿಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ಚುನಾಯಿತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಜನರ ತೀರ್ಪನ್ನು ಗೌರವಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಪಕ್ಷ ಬದಲಾಯಿಸಬಾರದು ಎಂಬ ಸಂದೇಶ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ “ವಿಲೀನ” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ವಿನಾಯಿತಿ ಇದೆ. ಮೊದಲಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪಕ್ಷದ ಮೂರನೇ ಭಾಗದಷ್ಟು ಸದಸ್ಯರು ಬೇರ್ಪಟ್ಟರೆ ಅದನ್ನು ಸಹ ಮಾನ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ 2003ರಲ್ಲಿ 91ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮೂಲಕ ಈ ನಿಯಮವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಮೂರನೇ ಭಾಗದ ಬೇರ್ಪಡುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿ, ಎರಡು- ಮೂರಾಂಶ ಸದಸ್ಯರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬೇರೆ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಅದನ್ನು ಮಾನ್ಯ ವಿಲೀನ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಉದ್ದೇಶ ಪಕ್ಷಾಂತರವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು ಆಗಿದ್ದರೂ, ಇಂದಿಗೂ ಇದೇ ನಿಯಮ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಪಕ್ಷಾಂತರಕ್ಕೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ದಾರಿಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ.
ಕರ್ನಾಟಕ: ಪಕ್ಷಾಂತರ ರಾಜಕೀಯದ ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆ
ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಾಂತರ ರಾಜಕೀಯ ಹೊಸದೇನಲ್ಲ. ಹಲವು ದಶಕಗಳಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಗಳ ಸ್ಥಿರತೆ ಶಾಸಕರ ನಿಷ್ಠೆಗಿಂತ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಬಹುಮತ ಸಿಗದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸಕರು ಸರ್ಕಾರ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಪತನದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಕರ್ನಾಟಕವನ್ನು ಪಕ್ಷಾಂತರ ರಾಜಕೀಯದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆ ಎಂದು ಹಲವರು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
2006ರಲ್ಲಿ ಜನತಾ ದಳ (ಎಸ್) ಮತ್ತು ಬಿಜೆಪಿ ನಡುವೆ ನಡೆದ ರಾಜಕೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕೂಡ ಇದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ. ಮೊದಲು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಜೊತೆ ಇದ್ದ ಜೆಡಿಎಸ್ ನಂತರ ಬಿಜೆಪಿ ಜೊತೆ ಸೇರಿ ಸರ್ಕಾರ ರಚಿಸಿತು. ಅಧಿಕಾರ ಹಂಚಿಕೆ ಕುರಿತ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ನಡುವೆಯೇ ಸರ್ಕಾರದ ಸ್ಥಿರತೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತು. ಈ ಘಟನೆ ಮೈತ್ರಿ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠೆಗಿಂತ ಅಧಿಕಾರದ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರವೇ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿತು.
2008ರಲ್ಲಿ ಬಿಜೆಪಿ ನೇತೃತ್ವದ ಸರ್ಕಾರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ “ಆಪರೇಷನ್ ಕಮಲ” ಎಂಬ ಪದ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ಶಾಸಕರನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸುವ ಬದಲು, ಮೊದಲು ಅವರಿಗೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ಕೊಡಿಸಿ, ನಂತರ ಉಪಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಜೆಪಿ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಗೆಲ್ಲಿಸುವ ತಂತ್ರವನ್ನು ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಈ ಮೂಲಕ ಸರ್ಕಾರ ತನ್ನ ಸಂಖ್ಯಾಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು. ಇದು ಪಕ್ಷಾಂತರ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಉಲ್ಲಂಘಿಸದೇ, ಅದರ ಸುತ್ತಲೂ ದಾರಿ ಕಂಡುಕೊಂಡ ರಾಜಕೀಯ ತಂತ್ರವಾಗಿ ಚರ್ಚೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.
ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೇ ಮುಂದಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಲವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಯಿತು. 2010–11ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲೂ ಹಲವು ಶಾಸಕರ ಅಸಮಾಧಾನ, ಬೆಂಬಲ ಹಿಂಪಡೆಯುವ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರ ಉಳಿಸುವ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರಗಳು ರಾಜ್ಯ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ಅಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದವು. ಪಕ್ಷದ ನಿಲುವಿಗಿಂತ ವೈಯಕ್ತಿಕ ರಾಜಕೀಯ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿತು.
2019ರ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್–ಜೆಡಿಎಸ್ ಮೈತ್ರಿ ಸರ್ಕಾರದ ಪತನ ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಉದಾಹರಣೆಯಾಯಿತು. 17 ಶಾಸಕರು ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಅಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದರು. ಸ್ಪೀಕರ್ ಅವರು ಅವರನ್ನು ಅನರ್ಹಗೊಳಿಸಿದರು. ನಂತರ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅನರ್ಹತೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರೂ, ಉಪಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿತು. ಇದರಿಂದ ಅನರ್ಹತೆ ಇದ್ದರೂ ರಾಜಕೀಯ ಪುನರ್ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ದಾರಿ ತೆರೆದಂತಾಯಿತು.
ಅವರಲ್ಲಿ ಹಲವರು ಬಿಜೆಪಿ ಟಿಕೆಟ್ನಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ಮತ್ತೆ ಸಚಿವರಾದರು. ಇದರಿಂದ ಜನರ ಮುಂದೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂಡಿತು—ಪಕ್ಷಾಂತರಕ್ಕೆ ಶಿಕ್ಷೆ ಇದ್ದರೆ, ಅದೇ ನಾಯಕರು ಮತ್ತೆ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ? ರಾಜೀನಾಮೆ, ಉಪಚುನಾವಣೆ ಮತ್ತು ಮರುಪ್ರವೇಶ ಎಂಬ ಮಾರ್ಗವು ಕಾನೂನಿನ ಆತ್ಮವನ್ನೇ ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲವೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಕೇಳಿಬಂತು.
ಕರ್ನಾಟಕದ ಈ ಎಲ್ಲಾ ಘಟನೆಗಳು ಪಕ್ಷಾಂತರ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆಯ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿವೆ. ಕಾನೂನು ಇದ್ದರೂ ರಾಜಕೀಯ ತಂತ್ರಗಳು ಅದನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುವ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿವೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಕರ್ನಾಟಕವನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ದೇಶದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಅಳೆಯುವ ಪ್ರಮುಖ ಕನ್ನಡಿ ಎಂದು ನೋಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ.
ಯಾಕೆ ಪಕ್ಷಾಂತರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ?
ಪಕ್ಷಾಂತರದ ಹಿಂದೆ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣ ಅಧಿಕಾರದ ಆಕರ್ಷಣೆ. ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ, ಜನಪರ ನಿಲುವು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷದ ಬದ್ಧತೆಯಿಗಿಂತ ಮಂತ್ರಿಪದ, ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ರಾಜಕೀಯ ಭವಿಷ್ಯ ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ವ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಸರ್ಕಾರ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಅದರ ಹತ್ತಿರ ಉಳಿಯುವುದೇ ಸುರಕ್ಷಿತ ಎಂಬ ಮನೋಭಾವ ಅನೇಕ ನಾಯಕರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಜನರು ನೀಡಿದ ಮತದ ಆದೇಶಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕಾರದ ಕೇಂದ್ರದತ್ತ ಸಾಗುವುದು ಅವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಲಾಭದಾಯಕವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.
ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ಸಚಿವ ಸ್ಥಾನ, ನಿಗಮ-ಮಂಡಳಿ ಹುದ್ದೆಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಭಾವದ ಆಸೆ ಪಕ್ಷಾಂತರಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಭವಿಷ್ಯ ಸೀಮಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಹಲವರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆಡಳಿತ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರೆ ಮಂತ್ರಿಪದ, ಹುದ್ದೆ, ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಚುನಾವಣಾ ಲಾಭ ಸಿಗಬಹುದು ಎಂಬ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಕ್ಷ ಬದಲಾವಣೆ ರಾಜಕೀಯ ತತ್ವದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗದೆ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಹೂಡಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಮೂರನೆಯದಾಗಿ ಹಣ ಮತ್ತು “ಕುದುರೆ ವ್ಯಾಪಾರ” ಎಂಬ ಆರೋಪಗಳು ಪಕ್ಷಾಂತರ ರಾಜಕೀಯದ ಕತ್ತಲೆ ಮುಖವಾಗಿದೆ. ಸರ್ಕಾರ ರಚನೆ ಅಥವಾ ಸರ್ಕಾರ ಉಳಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸಕರ ಖರೀದಿ-ಮಾರಾಟದ ಬಗ್ಗೆ ಗಂಭೀರ ಆರೋಪಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ. ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಆಮಿಷ, ವ್ಯವಹಾರಿಕ ಲಾಭ, ಚುನಾವಣಾ ವೆಚ್ಚದ ಭರವಸೆ—ಇವು ರಾಜಕೀಯ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವು ಜನರ ಮತದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಹಣದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ವ್ಯವಹಾರವಾಗಿ ಬದಲಾಗುವ ಅಪಾಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ನಾಲ್ಕನೆಯದಾಗಿ ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಒತ್ತಡವೂ ಒಂದು ರಾಜಕೀಯ ಆಯುಧವಾಗಿ ಚರ್ಚೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಜಾರಿ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯ (ಇಡಿ), ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆ ಇಲಾಖೆ (ಐಟಿ), ಕೇಂದ್ರ ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ದಾಳಿ ಅಥವಾ ತನಿಖೆಯ ಭಯ ಕೆಲ ನಾಯಕರನ್ನು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಮಣಿಸುವ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಆರೋಪ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳು ಹಲವು ಬಾರಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ಆರೋಪ ಕೇಳಿಬಂದ ನಾಯಕ, ಆಡಳಿತ ಪಕ್ಷ ಸೇರಿದ್ದ ನಂತರ ತನಿಖೆಯ ತೀವ್ರತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ “ಭಯದಿಂದ ಪಕ್ಷಾಂತರ” ಎಂಬ ಹೊಸ ರಾಜಕೀಯ ವಾಸ್ತವ್ಯ ಮೂಡಿದೆ.
ಐದನೆಯದಾಗಿ ಪಕ್ಷಗಳೊಳಗಿನ ಆಂತರಿಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಕೊರತೆಯೂ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಹಲವಾರು ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಕೆಲವೇ ನಾಯಕರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಾಸಕರು ಅಥವಾ ನಾಯಕರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಹೇಳಲು, ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು ಅಥವಾ ಸಂಘಟನೆಯೊಳಗೆ ಬೆಳೆಯಲು ಅವಕಾಶ ಕಡಿಮೆ. ಈ ಅಸಮಾಧಾನ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಪಕ್ಷದ ವಿರುದ್ಧ ಅಸಹನೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆದು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಾಂತರದ ರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಆರನೆಯದಾಗಿ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಅವಕಾಶವಾದಿತನವು ಪಕ್ಷಾಂತರದ ಮೂಲ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಚುನಾವಣೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ತತ್ವ, ಒಂದು ಜನಪರ ನಿಲುವು ಮತ್ತು ಒಂದು ರಾಜಕೀಯ ಭಾಷಣದ ಮೂಲಕ ಮತ ಕೇಳುವ ನಾಯಕರು, ನಂತರ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿರುದ್ಧ ನಿಲುವಿನ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಬದಲಾವಣೆ ಅಲ್ಲ; ಮತದಾರರ ವಿಶ್ವಾಸದ ಮೇಲಿನ ನೇರ ದ್ರೋಹವಾಗಿದೆ. ಜನರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಒಂದು ರಾಜಕೀಯ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಮತಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಆತ್ಮವನ್ನೇ ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಮುಖ ಟೀಕೆಗಳು
ಪಕ್ಷಾಂತರ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಇರುವ ಮೊದಲ ದೊಡ್ಡ ಟೀಕೆ ಎಂದರೆ ಇದು ಶಾಸಕರ ಮತ್ತು ಸಂಸದರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಚಿಂತನೆಗೆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಜನರು ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಪಕ್ಷದ ಸೂಚನೆಗೆ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಬದ್ಧರಾಗಬೇಕಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಜನರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಮಂಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅವರು ಜನರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಿಗಿಂತ ಪಕ್ಷದ ಆದೇಶ ಪಾಲಕರಾಗಿ ಉಳಿಯುವ ಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿಪ್ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲೂ ಅನ್ವಯಿಸಿದಾಗ ಶಾಸಕರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ನಿಲುವನ್ನು
ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ಇನ್ನೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಮಸ್ಯೆ ಸ್ಪೀಕರ್ನ ತಟಸ್ಥತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಪಕ್ಷಾಂತರದ ಕುರಿತು ಅನರ್ಹತಾ ತೀರ್ಪು ನೀಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಪೀಕರ್ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಸ್ಪೀಕರ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ಪಕ್ಷದವರಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ತೀರ್ಪು ನೀಡುವಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಪಾತದ ಆರೋಪಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿವೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ 2019ರ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್–ಜೆಡಿಎಸ್ ಸರ್ಕಾರ ಪತನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸ್ಪೀಕರ್ ಕೆ.ಆರ್. ರಮೇಶ್ ಕುಮಾರ್ 17 ಶಾಸಕರನ್ನು ಅನರ್ಹಗೊಳಿಸಿದ್ದರು. ಆ ತೀರ್ಪು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಚರ್ಚೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ನಂತರ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅನರ್ಹತೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರೂ, ಉಪಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿತು. ಇದರಿಂದ ಸ್ಪೀಕರ್ ತೀರ್ಪಿನ ಪರಿಣಾಮ ಮತ್ತು ಮಿತಿಗಳು ಬಹಿರಂಗವಾದವು.
ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಎದ್ದಿತು. ಶಿವಸೇನೆಯ ವಿಭಜನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಏಕನಾಥ್ ಶಿಂಧೆ ಬಣ ಮತ್ತು ಉದ್ಧವ್ ಠಾಕ್ರೆ ಬಣದ ನಡುವಿನ ವಿವಾದದಲ್ಲಿ ಸ್ಪೀಕರ್ನ ನಿರ್ಧಾರ ವಿಳಂಬ ಮತ್ತು ಅದರ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಣಾಮ ರಾಷ್ಟ್ರಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚೆಯಾಯಿತು. ಯಾವ ಬಣವೇ ನಿಜವಾದ ಪಕ್ಷ ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ಸ್ಪೀಕರ್ ತೀರ್ಪು ಬಹಳ ತಡವಾಗಿ ಬಂದ ಕಾರಣ, ರಾಜಕೀಯ ಸಮೀಕರಣವೇ ಬದಲಾಗಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ಸ್ಪೀಕರ್ ನಿರ್ಧಾರ ತಡವಾದರೆ ಸರ್ಕಾರವೇ ಬದಲಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಯಿತು.
ಮೂರನೆಯದಾಗಿ, ಎರಡು-ಮೂರಾಂಶ ಸದಸ್ಯರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬೇರೆ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರೆ ಅದನ್ನು ಮಾನ್ಯ ವಿಲೀನ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವ ನಿಯಮ ಕಾನೂನಿನ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ದುರ್ಬಲತೆಯಾಗಿದೆ. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಪಕ್ಷಾಂತರಕ್ಕೆ ಶಿಕ್ಷೆ ಇದ್ದರೂ, ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದರೆ ಅದೇ ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಗೋವಾ, ಮಣಿಪುರ, ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ನಿಯಮವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಸರ್ಕಾರ ಬದಲಾವಣೆ ನಡೆದಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಕ್ಷಾಂತರ ತಡೆಯಲು ಬಂದ ಕಾನೂನು, ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ಪಕ್ಷಾಂತರಕ್ಕೆ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಟೀಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.
ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಜನಮತದ ಅರ್ಥವೇ ಕುಂದುತ್ತದೆ. ಜನರು ಒಂದು ಪಕ್ಷದ ನೀತಿ, ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ನಂಬಿ ಮತ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ನಂತರ ಬೇರೆ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರುವಾಗ ಜನರ ತೀರ್ಪು ನಿರರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಕಾನೂನಿನ ಸಮಸ್ಯೆಯಲ್ಲ; ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ನೈತಿಕತೆಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ. ಜನರ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕಾದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯೇ ಅದನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿದಾಗ, ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೇಲಿನ ನಂಬಿಕೆಯೇ ದುರ್ಬಲವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪಕ್ಷಾಂತರ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆ ಜನರು ನೀಡಿದ ಮತದ ಗೌರವವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಆದರೆ ಇಂದು ಅದರಲ್ಲಿರುವ ದುರ್ಬಲತೆಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ದುರುಪಯೋಗದಿಂದ ಅದು ತನ್ನ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಾಧಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಕಾನೂನು ಇದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುವ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕರು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದವರೆಗೆ, ಸಂಸತ್ತಿನಿಂದ ವಿಧಾನಸಭೆಯವರೆಗೆ ಒಂದೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ—ಜನರ ತೀರ್ಪು ದೊಡ್ಡದಾ, ನಾಯಕರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಲಾಭ ದೊಡ್ಡದಾ? ಜನರು ಒಂದು ಪಕ್ಷದ ನೀತಿ ಮತ್ತು ನಿಲುವನ್ನು ನಂಬಿ ಮತ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ನಂತರ ಬೇರೆ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರುವಾಗ ಅದು ಜನರ ವಿಶ್ವಾಸದ ಮೇಲಿನ ದ್ರೋಹವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಜನರ ಮತವೇ ಅಂತಿಮ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಯಾವುದೂ ಇರಬಾರದು. ಕೇವಲ ಕಾನೂನು ಮಾಡುವುದು ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವ ರಾಜಕೀಯ ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ನೈತಿಕತೆ ಅಗತ್ಯ. ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಜನಮತವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುವ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ನಿಲ್ಲಬೇಕು.
ಪಕ್ಷಾಂತರ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಆಗಬೇಕಾದರೆ, ಜನಾದೇಶಕ್ಕೆ ಗೌರವ ನೀಡುವ ರಾಜಕೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಬೆಳೆಬೇಕು. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಈ ಕಾನೂನು ಕೇವಲ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿನ ಅಕ್ಷರಗಳಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಹೃದಯ ಮಾತ್ರ ದುರ್ಬಲವಾಗುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ: ಬ್ರಿಟಿಷರಎದೆ ನಡುಗಿಸಿದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ: ವಿವೇಕಾನಂದರ ಸಹೋದರ ಭೂಪೇಂದ್ರನಾಥ ದತ್ತ Janashakthi Media
